Selvogsleið

Eftir Konráð Bjarnason

Hér fer á eftir lýsing föður míns, Konráðs Bjarnasonar, f. 1915, d. 2000, á kaupstaðarleið Selvogsmanna frá Torfabæjarhliði um Grindarskörð til Hafnarfjarðar. Um er að ræða hina gömlu lestamannaleið sem farin var um aldir og allt fram undir 1940 á meðan henni var haldið við sem sýsluvegi með ruðningi.

Undirritaður fór þessa leið fyrst árið 1927, þá á tólfta ári, og nokkrum sinnum fram til 1935, enn nokkrum sinnum gangandi á búskaparárum sínum í Garðabæ og Hafnarfirði og nú síðast 24. júní 1993.

Eftirfarandi upprifjun er gerð með þeim hætti að reynt verður að tilgreina öll örnefni meðfram götunni og útfrá henni til hægri og vinstri, einkum innan girðingar í beitilandsheiðinni til Svörtubjarga. Áður en samantekt þessi var send til varðveislu var hún leiðrétt ef með þarfi og staðfest af núlifandi Selvogsingum sem aldrei hafa yfirgefið fæðingarsveit sína.

Upprifjun þessi tengist vorlestarferð upp úr miðjum júlí þegar vorsmalamennsku og rúningi sauðfjár var lokið og ull fullverkuð, þvegin, þurrkuð, sekkjuð og bundin komin til klakks sem hestburður á mörgum hestum.

Góðveðursdagur var valinn, hestar heima við vel járnaðir og lagt af stað í fulla dagleið kl. 7 að morgni.

Hestalest Þorkelsgerðis lagði upp frá heimreiðartröðum austur í Moldu og þaðan norður og vestur með túngörðum uns hún beygði á götuna upp flögin á móts við áðurnefnt hlið. Flögin eru uppblásið land niður á sandborið helluhraun.

Gatan er vel rudd og eftir um tæpan stundarfjórðung er lestin komin á móts við Útvogsvörðu á hægri hönd. Mikil varða, þykk, ferköntuð með strýtu upp úr miðju og þar upp úr sundmerki af tré í þríkant, enda mikilvægt tákn vegna Stokksvíkursunds til lendingavara Þorkelsgerðis. (Það er undarlegt að Útvogssundvarða verður að Stekkjarvörðu í örnefnasamantekt).

Ekki tefur það lestarför þótt litið sé til hægri og vinstri frá Útvogsvörðu: Á vinstri hönd fórum við nýlega fram hjá Gunnustekk, mörkum milli Þorkelsgerðis og Eimu. Þar vestur af er Eimuvarða á mörkum Eimu og Vogsósa (áður Strandar). Hér verður einnig að koma fram að Þorkelsgerði var um aldir ein jörð. Lögbýli með bændakirkju á 15. og 16. öld. Og varð um skeið eign höfðingjanna á höfuðbólinu Strönd, en deildist síðar, einkum milli fjögra búsetumanna, undir heitunum: Austurbær, Miðbær, Vesturbær og Torfabær, eftir að Torfi Erlendsson sýslumaður náði þar búsetu ásamt Stafnesi. Hann kom þangað um 1656 og dó þar.

Hin fjórskipta búseta á Þorkelsgerðisjörð, er bókfest: 1681, 1703, Jarðarb. Á.M og P.V. 1706, 1729, 1735. Eftir 1760 varð samruni á Austurbæ og Miðbæ til bújarðarinnar Þorkelsgerði I og æ síðan. Þá kemur fram í þinglesinni landamerkjaskrá 12.6.1890 að hún er gildandi fyrir Þorkelsgerði I. Vesturbæ og Torfabæ.

Ekki verður komist hjá því á öðru blaði, að leiðrétta ósannindi, er borist hafa inn í Örnefnastofnun og varða bæjarkjarna Selvogsbyggðar við sjó, einkum Útvog.

Verður nú horfið aftur til vorlestarferðarinnar á vegferð sinni vestan við Útvogsvörðu. Nú verður litið austur fyrir nefnda vörðu og má þar nefna Ormsstekk, Stóra-Klif og Bjarnastaðaflatir. Þar ofar Bjarnastaðahólar og austur af þeim er Digravarða (Bjarnastaða-sundvarða).

Við lestarferðamenn erum nú komnir inn fyrir Útvogsvörðu og liggur gatan nokkurn spöl eftir sandeyðingum, þar til hún nær grasflötum neðan Dalhólalágar. En rétt þar áður, á vinstri hönd fórum við fram hjá vörðubroti á lágum hól, Hrossabeinavörðu. Þar sá ég á æskudögum hvíttærð hrossabein þeirra er fallið höfðu á harðári. Þar skammt ofar, á vinstri hönd er Dauðhóll, einn vitnisburður um búgripafelli. En þar vestur af er örfoka land Strandar allt til Vogsósa og upp til Vallabrúnar austur af bænum Vogsósum. Þetta land var girt sem sandgræðslu-girðing á haustdögum 1928.

Nú erum við komin upp í Dalhólalágina, gróna vallendis snögggróðri. Austan við hana lá Bjarnastaðavegur í átt til sýsluvegar upp Selvogsheiði til Ölfuss. Þar á hægri hönd austur af Dalhólalág var Bjarnastaðastekkur, enn uppistandandi að hleðslu á æskuárum mínum. Austur af stekk þessum tekur við hið mikla sandflæmi, allt til Ölfusárósa í austri, niður á berg við sjó og upp að Selvogsheiði í norðri.

Í nánd við nefndan stekk voru Snældhólar 2 og þar upp af tóku við Grenshólar, kenndir við tófugren.

Lestargatan úr Útvogi, er við fylgjum upp úr Dalhólalág, liggur fast að Útvogsskála, þykkhlaðinni ferkanntaðri vörðu með strút efst og var allvíðsýnt frá henni, einkum inn í vesturheiði, allt til Hlíðarvatns og fjallgarðsins þar upp af. Þar var gott um að skyggnast í hestaleit. Við Skálavörðuna var fyrrum stekkur er vel sást móta fyrir í ungdæmi mínu.

Austur af Útvogsskála voru Dalhólar og á einum stóð Árnavarða. Í norðaustur af henni sést til Bjargarhellis með vörðu á grónum hellishól. All nokkru austur af Bjargarhelli eru sandkenndar grasflatir er tóku við suðvestur af Hásteinaflagi og sveigjast til suðvesturs sem snögggróið valllendi vestan við hið mikla sandflæmi til austurs. Þar í sandjaðri eru Fornugötur er liggja niður að Digruvörðu og framhjá henni til Ness og Bjarnastaða-túngarðshliða.

Frá Útvogsskála lá lestargatan eftir snogggrónum vallargróðri er náði inn að Kökuhól, en vestan við hann lá gatan inn á Rof með stefnu á Katlahraun vestan Urðarfella. Ekki var löng leið frá Útvogsskála að Kökuhóli, en rétt áður en við höfum náð til hans förum við yfir þjóðleiðina fornu úr Ölfusi framhjá Vogsósum til Útnesja.

Hér verður því að gera grein fyrir margvíslegum örnefnum til hægri og vinstri handa.

Það er því ljóst að þjóðleiðin lá þvert á vegferð okkar og því rétt að rifja upp örnefni norðan hennar og þá fyrst til hægri. Þá er fyrst fyrir að nefna Kökuhól, sem gæti borið nafn sitt vegna lögunar sinnar, eða eins og sagt var, að þar hefðu smalar nartað í nestið sitt. Kökuhóll er vestasti hluti lághæðararms er liggur til vesturs frá suðurhluta Strandarhæðar. Nokkru austur af honum, fast við þjóðleiðina, er fjárhellirinn Gapi.

Framan við hann var fjárrétt, vel hlaðin og stendur hún enn með lágum veggjum vegna þess hve gróinn jarðvegur hefur hækkað innan hennar svo og í hellinum, sem var fyrr hár til lofts og rúmgóður. Sagt var að í honum hefðu fyrr á tímum hafist við næturlangt langferðamenn til Útnesja. Suður af honum var smáhellir með vörðubroti, nú með gleymdu nafni. Nokkru austur og norður af Gapa er all víð hæð er ber hátt yfir umhverfi sitt og allvel gróin lyngi áður fyrr. Þar var venja að svipast um í hestaleit í miðheiði. Á hábungu hæðarinnar, er hringlaga jarðfall grasi gróið í botni og með góðum niður gangi fyrir menn og skepnur. Þetta er Kerið á Strandarhæð með stórhelli einkum í norður er hýsti um 200 fjár, Strandarhellir sem er sögulegur og verður því ekki komist hjá því að staðfesta það frekar:

Þorvarður og sonur hans, Erlendur, lögmenn sunnan og austan, sátu höfuðbólið Strönd í Selvogi á 15 og 16 öld og náðu undir það í krafti stórveldis síns nærliggjandi jörðum. Erlendur fór að vísu offari og tapaði stóreign sinni til konungs um fimm ára skeið, en fékk hana svo aftur 1558 og varð þá stórbú hans mest, allt til æviloka 1576, þá um áttrætt. Sú saga er sögð og fyrir löngu skráð að Erlendur átti 600 ásauði og af þeim gengu 200 með sjó á vetrum og höfðu þar fjárborg og geymdi þeirra einn maður. Önnur 200 gengu upp á völlunum við Strandarborgir og geymdi þeirra annar maður. Þriðju 200 gengu á Strandarhæðum við Strandarhellir og geymdi þeirra hinn þriðji maður. Sú saga er sögð af fjárgæslumanni Erledar við Strandarhelli, sem hafði ströng fyrirmæli frá Erlendi, sem og hinir að týna engri kind úr hjörðinni og að líf smalamanns gæti legið við. Þá bar það til einn vetur að fjármaður við Hlíðarendahellir í Ölfusi (um 12 km jarlægð) fann tvær kindur með marki Erlendar á Strönd í fjárbyrgi sínu og voru Erlendi send boð þar um.

Erledur kallaði þá fjárgæslumann sinn við Strandarhelli fyrir sig og var þungbúinn mjög og sagði að upp væri komið að hann hefði týnt úr hjörð sinni og hverju hann svaraði til. Sauðfjármaður harðneitaði að hafa týnt úr hjörð sinni og sagði að kindur þessar hefðu getað komist neðanjarðar í Hlíðarendahelli, því enginn hafði komist svo langt inn í Strandar- né Hlíðarendahelli að endir hafi fundist. Við þessu átti Erlendur engan mótleik og lét kyrrt liggja, því hann var mikill lögmaður og mat að verðleikum réttmæt gagnrök og eigin rökþrot.

Austan við Strandarhæð eru grösugir smádalir, er nefnast Djúpudalir og þangað voru kýr reknar til sumarbeitar. Inn af þeim og lítið eitt í austur var vatnsstæði Þorkelsgerðis og allnokkru þar austar voru Bjarnastaðaból (sel)

Af Strandarhæð sést vel austur með þjóðveginum, þar sem hann liggur rétt sunnan undir Neðsta Hásteini, en þeir eru þrír, allgrónir klettahólar með nokkru millibili og liggja í átt til Hnúka á Selvogsheiði. Þeir aðgreindust sem neðsti, mið- og efsti Hásteinn, en austur af honum var óslétt heiðarlandslag er nefndist ,,Fótalaus" en þar austur og ofar er brekkubrún upp á Selvogsheiði nefnd ,,Pétursleiti" Þangað sáum við vel frá Strandarhæð og nokkru neðar Hellisþúfu, klettahól með miklum grasgróðri umhverfis sig. Þar kom sér upp smá búsetu maður nokkur á 19.öld, en vatnsleysi hindraði framhaldið.

Við Hellisþúfu var vinsæll áningarstaður. Hér var réttilega frá því sagt, að þjóðleiðin sem lestin fór yfir, sunnan við Kökuhól, lá neðan undir Neðsta-Hásteini og áfram þar yfir Hásteinaflag, eftir Klakksflötum all langt neðan við Hellisþúfu. Framhjá klettinum ,,Klakk" og áfram sunnan í Selvogsheiði, eftir sanduppblásnu landi austur að Kvennagönguhólum, með Nesseli í norðri á grónu landi austan í Selvogsheiði. Þar austur af blasti við ,,Djúpadalshraun" í landi Hlíðarenda í Ölfusi.

En frá Kvennagönguhólum blasti við augum, langt í austri Kaldaðanes, þar sem fyrir siðskipti, uppi stóð ,,Krossinn helgi" sem læknaði marga fyrir sterka trú. Og var sagt að þeir sem ekki komust lengra en að Kvennagönguhólum hefði þar orðið að trú sinni. Samkvæmt munnmælasögum hafði hann slíkan lækningamátt að hver sem rak hann augum gat læknast af meini því er viðkomandi hrjáði.

Áður en við yfirgefum útsýnið mikla af Strandarhæð, verður að minnast á nokkur örnefni á hinu mikla sandflæmi er teygði sig frá sjó og upp fyrir gömlu þjóðleiðina sunnan í Selvogsheiði upp í Ölfus. Sandflæmi þetta fylgdi höfuðbólinu Nesi ásamt rekafjöru, hálfa leið til Þorlákshafnar. Það var á sumrum allvel þakið melgresi og var skipt niður á milli útbýla Ness í langskákum, allt frá sjó og upp til heiðar og var nefndur heyskapur á sandi. Vestast, næst byggð var kallaður Heimasandur. Þar voru meðal annara örnefna Hvítasandshóll og Strákhæðir. Austur af þeim var Bjarnavíkin við sjó og austur af hennitók við hækkandi berg. Þar var að finna Viðarhelli, sem þó er ekki sá Viðarhellir sem vitnað er til í sóknarlýsingum, sem yrði þá Viðarhellir eystri við Þrívörður, þar sem eru landamerki milli Selvogs og Ölfushreppa, með beinstefnu í fálkaklett í miðju Geitafelli. Vestan við Þrívörður er Háleiti, hæð að bergi við sjó.

Nú þegar hafa verið tínd upp flest örnefni á hægri hönd á lestarför okkar, sem nú er rétt komin framhjá Kökuhól á leið sinni inn á Rof.

Við lítum nú til vinstri handar, þegar við fórum yfir þjóðveginn úr Ölfusi, sem stefnir nú út flatir, í átt til Vogsósa við Hlíðarvatn. Næst okkur, vestur af Kökuhól eru Vatnsbrekkur, lágar grasbrekkur í til Hlíðarvatns. En á leiðinni út að Vogsósum blasir við Hávarða og suður af henni ,,Töturdalir" vafalaust svo nefndir vegna skerðingar á gróðri þeirra, með sandágangi frá hinu uppblásna Strandarlandi.

Í norður frá Hávörðu tekur við lækkandi heiði, er liggur að klapparhólum, allgrónum neðanvert. Þetta eru Borgarhólar og draga vafalaust nafn af hinum fornu fjárborgum er liggja að þeim. Þetta eru ,,Borgirnar þrjár" sem eiga sögufrægð með því að vera fjárborgir þær er minnst var á hér að framan,

þar sem Erlendur lögmaður geymdi önnur 200 ásauða sinna og voru réttilega upp af völlunum hins forna Strandarlands. Í norðvestur frá Borgarhólum er skammt að vinalegum norðaustur bakka Hlíðarvatns, með grasgefinni Hlíðarey skammt frá landi. Þaðan er stutt að Hlíðarfjalli, með Hlíðarskarði og Borgarskörðum austar og Urð, Selshöfð og Selsskarði í vestur. Rétt undan Hlíðarskarði stóð bær jarðarinnar Hlíð, sem var í munnlegri geymd talin búseta landsnámsmanns Selvogs, Þóris Haustmyrkurs og var í byggð allt til 1907. Við færum sjónhorn skoðunar okkar örlítið nær og í átt til lestarferðar vorrar í nánd við Kökuhól. Örstutt frá túngarði Hlíðar, á vatnsbakka, er Vondavík við Markanes, þar sem hin mikla heimalands girðing endar við vatn, en hófst við Þrívörður, miðsvegar frá Selvogi til Þorlákshafnar. Þar er örstutt að nútíma skilarétt Selvogsmanna á norðaustur bakka Hlíðarvatns, en þær leystu af hólmi ,,Girðingarréttir,, austan Svörtubjarga, sem leystu af hólmi Vörðufells-réttir um 1925.

Í suðaustur frá réttunum við Vondavik, eftir stuttan spöl eftir lágheiði taka við Stekkjadalir og var þar talið að Sel frá Vogsósum hafi verið fyrr á tímum.

Norðan við Stekkjadali, nær landamörkum Hlíðar, eru Aldindalir, litlir og vinalegir og hlutu þeir nafn sitt vegna jarðarberja og aðalbláberja er þar fundust. Norðaustur af þeim mun Nefjavarða hafa verið en það var landamerki milli Hlíðar og Vogsósa. Austur af Stekkjadölum tóku við Útrofin og norður af þeim Innrofin, sem var illa farið heiðlendi, uppblásið víða niður í klappir og grjót. Innrofin náðu allt til Flatarhóla í suðvestur af Svörtubjörgum.

Við höfum nú um sinn verið að fara yfir helstu örnefni í vestur beitilands-

heiði Selvogsmanna og þar með á vinstri hönd lestarferðamanna á leið sinni

yfir Grindarskörð. Við erum nú komin drjúgan spöl fram hjá Kökuhól, inn í heiðina og lítum nú til hægri handar og verða þá fyrst fyrir Eimuhellhæðir, sem eru ílangar lághæðir, með gróðri heiðarinnar neðra en hraunhellu að ofan. Frá lestargötu okkar nokkru vestar, liggur gömul gata í átt að þeim og milli þeirra. Þetta er gamla réttargatan til Vörðufells og Girðingarrétta. Við fylgjum réttargötunni sem liggur í norðaustur átt. Við höfum skammt farið fram hjá Eimuhellhæðum er við sjáum þar nokkru innar, snotra hæð með vörðu á syðri hluta. Þetta er Litla-Vörðufell, enda minnir það örlítið á samnefni sitt norðaustur af. Gatan nálgast nú brátt hið þokkafulla gróna hraunfell með vinalegum grasbrekkum, einkum vestaní. Þetta er Vörðufell, all nokkuð inn af Strandarhæð, með stefnu til Svörtubjarga og vestan við Eimuhallanda í átt til hnjúka á Selvogsheiði. Á þessu lágfelli voru haustskilaréttir og vorrúningsréttir Selvogsmanna um nokkurt skeið. Þar sem við fylgjum réttargötunni lengra í átt til Girðingarrétta, förum við rétt sunnan við Vörðufellið og förum þar fram hjá Ólafsseli í vinalegum gróðri (ekki Ólafar-sel eins og sagt var oft). Þegar komið er austur fyrir Vörðufellið, beygir gatan í norður átt og liggur nú eftir grasgeirum sem kallaðir eru Leynirar, í átt til Hellholts og skilaréttar þeirrar er tók við af Vörðufellsréttum. Rétt við beygjuna, austan við suður hluta Vörðufells er Eimuhallandasteinn og í suðaustur af honum Þorkelsgerðisból við Skyrhól. Norvestur af Vörðufelli var Vindássel, en austar og innar í átt til Hellisholts og vestan Leynira eru Eimuból, á velgróinni bungu með kerlaga dæld að hellismunna. Þar umhverfis er aðhaldsgerði fyrir nytjabúpeninginn, enn all vel uppi standandi. Áður en við hverfum frá Vörðufells útsýni lítum við í vestur frá því og virðum fyrir okkur háreistann grannann kletthól, umvafin grasi neðra.

Þettta er Einbúi, sem ríkir þarna einn á víðfama beitarmólendi. Það er því tilvalið að hverfa beint all drjúgan spöl vestur fyrir Einbúa, því þar finnum við kaupstaðarlestina á för sinni í átt til Flatarhóla. En áður en hún nær til þeirra verður hún að fara enn um sinn eftir krókóttri skorninga og klifótri hestagöru Innrirofa. Hér birtist á minningarskjá, lifandi mynd frá fjallheyskap í föðurgarði fyrir um 70 árum. Heybandslest föður míns úr Hlíðardal hafði verði létt böggum sínum við fjárhúsin að Eimu, fylgijörð Þorkelsgerðis. Elsti sonur hans Guðni Hans fór á milli, þá innan við fermingu og varð að gera sér að góðu að sitja ofan í milli á fremsta hesti og hafa taumhald á honum. Með því nýttust hestar föður míns til hins ýtrasta. Ég var þá ný orðin 8 ára og fékk loks ósk mína uppfyllta með því að fara með hestalestinni til baka inn í Hlíðardal. Ég sat á næst fremsta reiðingshesti og hélt mér í klakkana, en bróðir minn á hinum fremsta, sem var hinn sterki og trausti burðarhestur ,,Hæringur,, og hafði Hans reiðbeislistaumhald á honum. Þá var það einmitt hér á Innri-Rofum, að ég þoldi önn fyrir velferð hestsins aftan í mínum, þegar minn rykkti sér upp á klifbratta með þeim afleiðingum að ég leit í starandi augu í framteygðu höfði, aftan við beinstrekktan beislistaum hins aftari. En öðru máli gengdi nú í margnefndri kaupstaðar-vorlestarför. Enda nú fjórum árum eldri, lausríðandi og hafði sljóvgast að mun fyrir tilfinningarlífi hins trúa og dygga þjóns bændasamfélagsins, en sem nú á efri árum skipar háan sess í hugans minningar geymd. Bráðlega komumst við á mjúkar moldargötur er mólendið eykst, enda komin fast að Flatarhólum sem eru þrír og liggur gatan milli þeirra með þeim hætti að tveir eru á hægri hönd og einn á vinstri, vestan megin. Er nú örstutt inn að girðingarhliði er skilur að heimalönd og afrétt. Á leiðinni inn að hliðinu ber margt hrífandi fyiri augu á hægri hönd (til austurs). Þá fyrst, hið mikla skriðufell suður hluti Urðarfella, Svörtubjörg með þunnu hamrabelti efts og kallast skriður þess Bjargarskriður.

Á einum stað, teygist upp grasgeiri og nefnist sá Strákageiri. En austarlega teygist hamrabrúnin í þunnum hrygg nokkuð niður í skriðuna og myndast þar gat í gegn, vel mannfært, ,,Gatið á Björgunum,,. Vestasti hluti Bjarga lækkar niður í bergi, mætir grónum grasbrekkum, sem teygjast upp frá all stórri grasgefinni flöt undir vestasta hluta Svörtubjarga og heitir Hofmannaflöt (tengist líkl.Hofi í heiðnum sið). Þar var eftirsóttur áningarstaður útreiðarmanna, ekki síst þeirra er fóru hinn gjöfula berjamó í kringum hinn mikla hól suður af Miðbjörgum, Hraunhól. Frá Hofmannaflöt, austur meðfram Björgunum voru eftirsóttir bithagar sauðfjár og hesta. En sunnan við austurhorn þeirra blasir við augum í fögrum hvammi, Strandarsel. Þar fór vel um sumarnytja búpening þeirra höfðingja á Strönd og arftaka þeirra.

Austan við Strandarsel ber mun hærra, hið víðfema og allgróna Hellholt með lengd sína til suðurs. Það var auðugt af hellum og kerjum og í því mörg matarholan sauðkindinni kær. Austur af Hellholti bar hátt yfir, hraunhólana á há Selvogsheiðinni, en milli þeirra vestustu leyndist hið gjöfula Hnúkavatnsstæði. Áður en við hverfum aftur til kaupstaðarlestarinnar, sem nú var að fara í gegnum girðingarhliðið og út í hinn víðfema Selvogsafrétt, er náði allt norður til Bláfjalla í norðri um mitt Geitafell í austri og til Brennisteins-fjalla í vestri. Við minnum á að Flatarhólarnir þrír er við fórum fram hjá báru nafn sitt af Hofmannaflöt, sem einnig átti við austurenda hið sístækkandi moldarflag sitt. Utan girðingar lítum við fyrst til vinstri handar vestur með Hlíðarbrekkum og nefndum skörðum þeirra, allt til Hlíðarskarðs upp af bænum Hlíð, en það var hin kjörna vetrarleið Selvogsmanna til Grindarskarða. Enda skemmri, og vel vörðuð sunnan og norðan Hvalhnjúks vestri og lá að Kerlingarskarði austan við draugahlíðar.

En vestan Urðar, undir Hlíðarfjalli lá vegur Herdísarvíkur og Stakkavíkurmanna eftir Selstíg upp samnefndan höfða upp á Stakkavíkur-

fjall. Þar komu mörg örnefni fram: Stakkavíkursel, Helgadalur, Langhólar, Dýjabrekkur (stundum slegnar) ásamt samnefndum hól. Þessi örnefni verða að teljast til hægri, því að hið mikla hrikalega Eldborgarhraun er skammt á vinstri hönd til brennisteinsfjalla. Á vinstri hönd koma Ásarnir hver innar af öðrum: Fyrst Stakás með nokkrum lynggróðri umhverfis svo Urðar´sar upp úr hraunmassanum og innstir Austurásar og verða þeir á vinstri hönd Stakkavíkurvegar, sem liggur fast vestanundir Hvalhnúk vestri og inn Skarðahraun til Kerlingarskarðs.

Við hverfum nú aftur austur til lestarinnar á för sinni eftir hinu gamla fjölgróna Katlahrauni, sem kemur niður austanvert af Hlíðarfjallsbrekkum og verður að Katlabrekkum í halla sínum. En þar sem lestargatan liggur yfir það í átt til Hlíðardals, er það milt og vinalegt í fjöljurtagróðri sínum. Það nær upp að kverk vestasta hluta Svörtubjarga og að botni Strandardals.

Nú verður athygli beint til hægri handar í austur og verður þá fyrst fyrir sjónhornið til Svörtubjarga ofanvert og þá að næst hæstu brún þeirra, nær miðju. Þar stendur enn Eiríksvarða í fullri reisn sinni, svo tæpt á bjargsbrún að ekki fýsir menn að ganga framan við hana. Ekki má þó tengja tilurð vörðunnar séra Eiríki og Tyrkjaráni, svo sem víða má sjá, nema óbeint (í afleiðingarótta) vegna þess að séra Eiríkur var f.1638 og kom til embættis síns í Selvogi 1677. Í munnlegri geymd Selvogsmanna er þó talið fullvíst að séra Eiríkur Magnússon hinn fjölfróði, hafið staðið fyrir byggingu vörðunnar og valið henni stað. Tilefnið hefur vafalaust þjónað þeim tilgangi að slá á þann stöðuga ótta er fólkið á úthafsströndinni bjó við, einkum frá landgöngu víkinganna voðalegu frá Algeirsborg, er gengu á land í Grindavík 20.6.1627

nokkru vestar á sömu úthafsströnd.

Þegar séra Eiríkur kynntist sóknarbörnum sínum nánar, eftir komu sína í Selvog, verður hann þess áskynja, að þau búa við stöðugan ótta við landgöngu ránsmanna af hafi, og hafi hann ekki verið ástæðulaus á hans dögum þar. Saman ber sagan af bóndanum að Vindási, sem gekk niður í sauðfjárbeitarfjöru sína til að huga að bátsverjum þeim er komnir voru þar að landi frá úthafsskipi. Framhald þeirrar sögu var, að bóndi fannst bundinn í fjöru, en landgöngumenn horfnir með nokkrar sauðkindur hans í léttbátnum. Saga þessi gæti verið tilefni fyrir bulli því er fram kemur á bls.561-2 í fyrsta bindi Þjóðsagna Jóns Árnasonar undir yfirskriftinni ,,Tyrkjakoma í Selvogi,,. Söguburður í nefndri bók á séra Eirík á Vogsósum, er aumkunarverður rógburður á látinn heiðursmann. Dæmi úr raunveruleika er varða séra Eirík á Vogsósum: Samkvæmt þingbókum Vigfúsar Hannessonar sýslumanns var á Nesþingi í Selvogi þann 15.maí 1702 hýddur N.N. fyrir að fara inn um vindauga hjá séra Eiríki Magnússyni á Vogsósum og stela þaðan hálfum fjórðungi smjörs, tvennum leðurskæðum og malpoka. Illa stenst því þjóðsagan um að Eiríkur hafi haldi hlífiskildi yfir sakamönnum.

Séra Eiríkur á Vogsósum var sonur Magnúsar Eiríkssonar lögréttumanns í Njarðvík og því af ætt Jóns Arasonar biskups að Hólum. Hann ólst upp frá unga aldri hjá séra Jóni Daðasyni prests að Arnarbæli í Ölfusi. Hann kenndi honum undir Skálholtsskóla og þaðan kom Eiríkur vel menntaður. Hann var þá þegar erindreki séra Jóns i jarðarkaupum og prestsverkum. Kaupgjörningur sem séra Eiríkur annaðist vitnuðu um fagra rithönd og góða menntun. Talið var að rithönd séra Eiríks líktist mjög rithönd fóstra hans og að hann hafi orðið fyrir áhrifum af trúarviðhorfi séra Jóns, eins og það birtist í kvæði hans Draumgeisli er vitnar um einlæga trú á hinn þríeina Guðdóm og varnarmátt hans gegn hinum totímandi mætti hins illa.

Séra Eiríkur var að áliti greindra manna, fyrst og fremst mannþekkjari, sálfræðingur og mannvinur sem beitti þekkingu sinni í þágu meðbræðra sinna. Svo sem í hlutrænum verdnartáknum, þegar hann tekur með sér hleðslumenn upp á Svörtubjörg og lætur þá bera hleðslusteina langt að, svo varða hans njóti uppstreymis vindbrots á ystu bjargbrún. Varðan er ílöng eftir bjargbrún og gengur upp til einhleðslu efst. Að verki loknu afhendir séra Eiríkur Selvogsbyggð í votta viðurvist vörðuna sem verdnartákn með eftir-

farandi orðum: ,, Meðan enn stendur steinn yfir steini í vörðu þessari, verður ekki aðsteðjandi ófriður í Selvogi,,.

Þar með blasti Eiríksvarða á ystu brún Svörubjarga við augum Selvogsmanna á úthafsströnd frá morgni til kvölds, ásamt með vitneskjunni um verndar-

hlutverk það er hún skyldi þjóna. Og sóknarbörnin minntust sálusorgara síns í þakklátum huga, leystum úr hlekkjum óttans.

Að þrjúhundruð árum liðnum, stendur Eiríksvarða enn í fullri reisn sinni á Jónsmessu 1993 og aldrei á hinum mörgu liðnu árum varð aðsteðjandi ófriður í Selvogsbyggð.

Þar sem hugur vor hefur dvalið drjúga stund á Svötubjargarbrún, er rétt að litast um til austurs og norðausturs áður enn hann yfirgefur hið mikla sjónarsvið. Örskammt austur af Eiríksvörðu er hæsta brún Svötubjarga og því kölluð Gnípan á Björgunum eða Hábjörg. Brúnir Svörtubjarga eru syðsti hluti Urðarfella í nokkrum mishæðum til norðurs. Mest hallar eftir mel, frá þeim í norður til Kálfsgils, er liggur niður í Strandardal og klýfur hann næstum í miðju. En beint upp af Kálfsgili rís hæsta fell Urðarfella, Stakafell og norðan þess er nokkur hækkun til brúna Hlíðardals. Af Stakfelli er gott útsýni inn í Fornutorfur, norðan Urðarfella, Neðri og Efri-Fornutorfur. Þar var oft heyjaður ,,útheyskapur í Fjalli,, er fór fram á grasgeirum í lægðum og lágum brekkum undan hraunhólum.

Þar óx víða hið hrjúfa og harðstráa gras ,,firnungur,, einkum ætlaður hestum. Þar voru nokkur smá vatnsstæði og í sumum þeirra óx stargresi. Þegar ég var í sumarvinnu innan við fermingu, var ég þarna tvö sumur með húsbónda mínum við heyskap. Efri-Fornutorfur teygjast upp í ,,Heiðinahá,,